آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - مجموعه آثار علامه طباطبايى - فسائى محسن

مجموعه آثار علامه طباطبايى
فسائى محسن

١

علامه سيدمحمدحسين طباطبائى ـ ره ـ (١٢٨١ ـ ١٣٦٠ش)، در زمره درخشانترين علماى اسلام در قرن اخير است. احياى معارف قرآنى از يكسو و تجديد حيات حكمت الهى از سوى ديگر در حوزه علميه قم، بزرگترين خدمت اين عالم ربانى و حكيم صمدانى است. آثار قلمى و تربيت يافتگان محضر پر فيض او، دو ميراث گرانبهاى جامعه اسلامى معاصر است. الميزان تحقيقاً نقطه عطفى در تاريخ تفسير شيعى، بلكه در تاريخ تفسير قرآن به قول مطلق است. روش تفسير قرآن به قرآن در الميزان و مباحث مستقل آن، دو ويژگى بارز اين تفسير گرانسنگ است. الميزان، بحق دائرة المعارف بزرگ اسلامى است كه هيچ محقّقى در پژوهشهاى عميق اسلامى خود از آن بى نياز نيست. از سوى ديگر، كتاب ابتكارى اصول فلسفه و روش رئاليسم، تعليقات بر اسفار و نيز تقرير حكيمانه و موجز استاد علامه از آخرين دستاوردهاى حكمت متعاليه در نهاية الحكمة، سرآغاز يك تحوّل خواستنى در آثار فلسفى ماست. مباحث مستقل روائى الميزان و تعليقات مختصر اما پر مغز بر بر بحارالانوار و اصول كافى، آغازى نيكو بر ديدگاه جديد شيعه در مسائل روايات اهل بيت ـ ع ـ را ارائه مى كند. علامه طباطبايى از علماى صاحب روش ماست: در تفسير، در فلسفه، در روايات. بعلاوه در همه زمينه هاى ياد شده، صاحب آراء جديد و ابتكارى است. بيان متقن، سنجيده، منقّح و دور از حشو و زوائد، خصيصه لاينفك آثار اين دانشور بصير است.
علاوه بر كتابهاى ياد شده، آثار فراوانى به زبانهاى عربى و فارسى، در قالب كتاب، رساله، مقاله، مذاكره و نيز پاسخ به پرسشهاى مختلف، از استاد علامه به جا مانده است كه هر يك به نوبه خود خواندنى است. بسيارى از اين آثار در حكم تفسير و تبيين و بسط الميزان به حساب مى آيند. عظمت و درخشش الميزان كه ام الكتب علامه محسوب مى شود، باعث شده است ديگر آثار اين رجل الهى ـ آن چنانكه بايد و شايد ـ مورد عنايت ارباب نظر واقع نشوند. تا آنجا كه هنوز نه تنها تمامى آثار حضرت علامه منتشر نشده است، بلكه آنچه منتشر شده، خالى از ويژگيهاى لازم آثار تحقيقى است. جاى خالى طبع محقّق، فهرستهاى فنى، بويژه فهرست عام موضوعى، و نيز مجموعه كامل آثار در يك سلسله به روش علمى، كاملاً محسوس است.
راستى اين گلايه و شكايت را بايد از كه كرد؟ از بازماندگان و خانواده محترم آن استاد؟ از شاگردان و دست پروردگان علمى آن بزرگ؟ از حوزه هاى علميه و يا از جامعه فرهنگى كشور به طور كلى؟ افزون از ده سال از رحلت آن عالم ربانى مى گذرد و انتشار آثار ارزشمند او هنوز سامان شايسته مقام علمى آن عالم ربانى نيافته است.
٢

على رغم فهرستهاى مختلفى كه از آثار علامه به مناسبتهاى مختلف منتشر شده است، جاى خالى يك فهرست كامل آثار كه به روش علمى تهيه شده باشد، باز بچشم مى خورد. فهرست ذيل كوششى ا ست در اين راه: الف) آثار منتشر شده: عربى
١ ـ رسائل سبعة. شامل: ١ ـ البرهان (١٣٤٩ق) ٢ ـ المغالطة (١٣٤٩) ٣ ـ التركيب (١٣٤٨) ٤ ـ التحليل (١٣٤٨) ٥ ـ الاعتباريات (١٣٤٨) ٦ ـ المنامات و النبوات (١٣٥٠) ٧ ـ القوة و الفعل (١٣٧٣). (١)
٢ ـ سنن النبى. ١٣٥٠ق (٢)
٣ ـ رسائل التوحيدية. ١٣٦١ق. شامل: ١ ـ التوحيد ٢ ـ الاسماء ٣ ـ الافعال ٤ ـ الوسائط ٥ ـ الانسان قبل الدنيا ٦ ـ الانسان فى الدنيا ٧ ـ الانسان بعد الدنيا. (٣)
٤ ـ حاشية الكفاية. ١٣٦٨ق (٤)
٥ ـ تعليقة على بحار الانوار. ١٣٧٠ق (٥)
٦ ـ تعليقه على الاصول من الكافى. (قبل از ١٣٧٥ق) (٦)
٧ ـ تعليقه واحدة على مرآة العقول (قبل از ١٣٧٦هـ. ق) (١/٦)
٨ ـ تعليقه على الاسفار الاربعة. (قبل از ١٣٧٨ق) (٧)
٩ ـ على والفلسفة الالهية. ١٣٧٩ق (٨)
١٠ ـ رسالة فى التوحيد. ١٣٨٩ق (٩)
١١ ـ رسالة فى العلم. ١٣٨٩ق (١٠)
١٢ ـ بداية الحكمة. ١٣٩٠ق
١٣ ـ الميزان فى تفسير القرآن. ٢٠ جلد. (پايان تأليف ١٣٩٢ق)
١٤ ـ نهاية الحكمة. ١٣٩٥ق
١٥ ـ رسالة الولاية. (بى تاريخ) (١١)
١٦ ـ رسالة فى علم النبى (ص) و الامام (ع) بالغيب. (بى تاريخ) (١٢)
١٧ ـ مقدمه يا تقريظ بر: ١ ـ المراقبات ازميرزا جواد ملكى تبريزى(١٣) ٢ ـ وسائل الشيعة از حرّ عاملى(١٤) ٣ ـ نورالثقلين حويزى(١٥) ٤ ـ تفسير عياشى (١٦) ٥ ـ مفاهيم القرآن از جعفر سبحانى(١٧) ٦ التقريظ على الفرقان فى تفسير القرآن از محمد صادقى دوّم: آثار فارسى
١ ـ اصول فلسفه و روش رئاليسم. (قبل از ١٣٣٢ش) (١٨)
٢ ـ تذئيلات و محاكمات بر سه مكتوب اول سيد احمد كربلايى و شيخ محمدحسين غروى اصفهانى در مورد بيتى از شيخ عطار.(١٩)
٣ ـ شيعه: مجموعه مذاكرات با پروفسور هانرى كربن فرانسوى. (١٣٣٨ش (٢٠)
٤ ـ رسالت تشيع در دنياى امروز: گفتگويى ديگر با هانرى كربن. ١٣٤٠ش (٢١)
٥ ـ شيعه در اسلام. ١٣٤٨ش (٢٢)
٦ ـ قرآن در اسلام. ١٣٥٣ش (٢٣)
٧ ـ آموزش دين: براى كودكان (٢٤)
٨ ـ بررسيهاى اسلامى. جلد اول (٢٥)
٩ ـ اسلام و انسان معاصر. (جلد دوم بررسيهاى اسلامى) (٢٦)
١٠ ـ بررسيهاى اسلامى. جلد سوّم (٩٦ صفحه اول آن) (٢٧)
١١ ـ اشعار. (٢٨)
١٢ ـ مقدمه و تقريظ بر: ١ ـ روش انديشه از شهيد محمّد مفتح(٢٩) ٢ ـ عشق و رستگارى از احمد زمرديان (٣٠) ٣ ـ داستان زنده ها از عبدالكريم اقدمى(٣١) ٤ ـ بشارات عهدين (٣٢) ٥ ـ كتابى در مورد حج (٣٣)
١٣ ـ چند يادداشت مختصر: ١ ـ دولت پوشالى و دست نشانده اى به نام اسرائيل(٣٤) ٢ ـ گفتگوئى با استاد درباره شهيد مطهرى (٣٥) ٣ ـ دو اظهار نظر مختصر درباره بعضى آثار مرحوم دكتر على شريعتى(٣٦) ٤ ـ توضيحى درباره اظهار نظر ياد شده در پاسخ يك نامه. (٣٧) ب) آثار منتشر نشده:
١ ـ رساله اى در مبدأ و معاد. (٣٨)
٢ ـ رساله اى در نبوّت. (٣٩)
٣ ـ رساله اى در عشق. (٤٠)
٤ ـ رساله اى در مشتقات. (٤١)
٥ ـ حاشيه بر مكاسب شيخ انصارى. (٤٢)
٦ ـ سلسله انساب طباطبائيان در آذربايجان. (٤٣)
٧ ـ منظومه اى در خط نستعليق. (٤٤)
ج: در دو كتاب مهر تابان (٤٥) و لب اللباب، (٤٦)، مى توان نقل به مضمون بعضى آراء علامه ـ ره ـ را پى گرفت.
٣

از جمله كسانى كه درجمع آورى آثار پراكنده استاد علامه و انتشار آنها، بويژه در زمان حيات و با اجازه استاد، سهم وافرى داشتند، جناب آقاى سيدهادى خسروشاهى است. به همت ايشان، شش كتاب از آثار علامه جمع آورى و منشر شده است: ١ ـ بررسيهاى اسلامى. جلد اول (١٣٩٦ق) ٢ ـ اسلام و انسان معاصر. جلد دوم بررسيهاى اسلامى (١٣٥٧ش) ٣ ـ بررسيهاى اسلامى. جلد سوّم (١٣٦٠ش) ٤ ـ اصول فلسفه و روش رئاليسم. مجموعه ١٤ مقاله بدون پاورقيهاى استاد مطهرى (١٣٥٦ش) ٥ ـ شيعه: مجموعه مذاكرات علامه با پروفسور هانرى كربن در ١٣٣٨، با توضيحات همراه با آقاى احمدى ميانجى، ١٣٩٧ق (چاپ اول: ١٣٣٩ش) ٦ ـ رسالت تشيع در دنيا امروز: مجموعه مذاكرات علامه با كربن در ١٣٤٠، با توضيحات همراه با آقاى احمدى ميانجى. (١٣٧٠ش).
سه كتاب اول، مجموعه رسائل و مقالات و پاسخهاى پراكنده استاد علامه به پرسشهاى مختلف است كه به اهتمام ستودنى آقاى خسروشاهى گردآورى شده است. گفتنى است اگر اين مجموعه ها از سوى ايشان گردآورى نمى شد، چه بسا توفيق زيارت اين آثار گرانبها نصيب دوستداران آثار علامه نمى شد. سعيش مشكور بار.
٤

اخيراً دفتر نشر فرهنگ اسلامى، به كوشش آقاى خسروشاهى، اقدام به تجديد چاپ آثار مرحوم علامه، با عنوان (مجموعه آثار) كرده است. از اين مجموعه تاكنون پنج جلد منتشر شده است: ١ ـ شيعه ٢ ـ رسالت تشيع در دنياى امروز (كه اين دو مذاكرات علامه و كربن است دوّمى براى اولين بار به شكلى مستقل چاپ مى شود.) ٣ ـ مجموعه مقالات، پرسشها و پاسخها، جلد اول ٤ ـ مجموعه مقالات: پرسشها و پاسخها، جلد دوم ٥ ـ مجموعه رسائل
آنچه به دنبال مى آيد، بررسى و نقد سه كتاب اخير است: ١ ـ در مقدمه مجموعه رسائل (جلد پنجم مجموعه آثار) كه در سال ١٣٧٠ منتشر شده است، نوشته اند:(٤٧) (جلد اول و دوّم >>بررسيهاى اسلامى